Even leek het er op dat verkeersminister Eurlings het lot van de  Wet op de kilometerprijs in handen had gelegd van de ANWB-leden.  Reden genoeg om deze digitale peiling kritisch te beoordelen.

Het idee achter de opbouw van de enquête valt te prijzen. Er is voor gekozen om niet de simpele vraag ‘bent u voor of tegen?’ voor te leggen maar om te onderzoeken wat de leden van de verschillende principes achter de kilometerprijs vinden. Vanuit debatperspectief verdient dit alle lof. Het is immers beperkt interessant om te weten of iemand voor of tegen de kilometerprijs. Veel waardevoller is het om er achter te komen wat de argumenten voor dit standpunt zijn. De opbouw van de ledenpeiling probeert dit te bereiken. Eerst wordt op verschillende aspecten van de wet een korte uitleg gegeven van wat er verandert met de kilometerheffing, wat dit betekent voor de automobilist en waar de wijziging uiteindelijk toe leidt. Zodoende wordt de invuller eerst geïnformeerd voordat hem aan de hand van stellingen wordt gevraagd wat hij van deze veranderingen vindt. Tot slot wordt gevraagd welk aspect voor de invuller het zwaarste weegt. De kracht hiervan is dat de ANWB zijn leden eerst voedt met informatie voordat om een mening wordt gevraagd. Dit verhoogt de kwaliteit van de uitkomst van de peiling. Een geïnformeerde mening is immers waardevoller dan een mening van iemand waarvan onduidelijk is of hij weet waar hij het over heeft.

Waar het fout gaat is dat het vraagstuk over de kilometerprijs, zoals zo veel maatschappelijke vraagstukken, te complex is om zorgvuldig en objectief in een korte enquête te toetsen. De ANWB heeft een serieuze poging gedaan om de enquête objectief en handzaam in te richten, maar dat is niet gelukt. Laat ik één voorbeeld noemen. In één vragenblok wordt uitgelegd dat het de bedoeling is dat er over en aantal jaar een spitstarief wordt ingevoerd. Vervolgens wordt uiteengezet dat het daardoor duurder wordt om in de spits te rijden waardoor de automobilist een zorgvuldiger keuze zal maken met als gevolg dat de files korter zullen worden.

Met name dit laatste is natuurlijk niet een feit maar een verwachting. Door het als een feit te presenteren wordt de invuller van de enquête beïnvloed in de beantwoording van de stellingen die volgen. Zeker wanneer die stellingen zodanig zijn geformuleerd dat ze naar een bepaald antwoord leiden. Neem Bbijvoorbeeld de stelling  ‘Het is een voordeel dat er minder snel extra wegen nodig zijn’. Men kan hier op antwoorden op een schaal van ‘helemaal oneens tot helemaal eens’. Allereerst wordt hier de suggestie gedaan dat de kilometerheffing automatisch leidt tot een verminderde noodzaak tot het bouwen van wegen. Dit is uiteraard geen feit. De stelling zou moeten luiden ‘De kilometerheffing zal als gevolg hebben dat er minder snel nieuwe wegen gebouwd moeten worden’. Daar kunnen dan vervolgens de opties van ‘zeer oneens tot zeer eens’ achter staan. Op die manier krijgt men een eerlijk inzicht in het standpunt van de invuller. Daarnaast leidt de door de ANWB geformuleerde stelling toch wel heel erg tot het antwoord ‘eens’ tot ‘zeer eens’. Verderop in de enquête staat nog een vergelijkbaar voorbeeld. Wat  dacht u van de stelling  ‘Het is een groot voordeel dat het invoeren van de kilometerprijs een positief effect heeft op het aantal verkeersdoden’. Ook hier wordt het terugdringen van het aantal verkeersdoden onterecht als feit gepresenteerd en leidt de formulering van de stelling tot een ‘eens’.

De vraag is of het beter had gekund. Jazeker. De ANWB had zich moeten beperken tot het beknopt uitleggen wat de Wet Kilometerprijs inhoudt en wat de feitelijke gevolgen daarvan voor de automobilist zijn, gevolgd door beter geformuleerde stellingen. Dan had de enquête een nog beter inzicht gegeven van het standpunt van de leden. Ik laat mij hier gemakshalve niet uit over het vraagstuk of dit dan vervolgens een oordeel oplevert dat bepalend zou moeten zijn voor het standpunt van de minister.

Tot slot de vraag of het ook slechter had gekund. Absoluut. Het bewijs wordt geleverd door de Telegraaf die dit weekend zijn eigen enquête hield. Ik beperk mij tot twee voorbeelden. Op de eerste plaats schrijft de Telegraaf consequent over de kilometerheffing. De openingsvraag van de enquête luidt dan ook of men vóór of tegen de kilometerheffing is. Nu heeft een ‘heffing’ vrijwel altijd een negatieve connotatie. Vraag aan iemand of hij voor of tegen een heffing is en het antwoord zal meestal negatief zijn. Een beroemd voorbeeld in dit kader is Greenpeace die de term ‘genetische manipulatie’ introduceerde in plaats van het correcte ‘genetische modificatie’. Dit was een bewuste strategische zet omdat manipuleren over het algemeen als iets negatiefs wordt gezien. Voor de gemiddelde burger zal het antwoord op de vraag of men voor of tegen manipulatie is dan ook ‘tegen’ luiden. Bedient de Telegraaf zich van dezelfde tactiek?

Nog fraaier is de tweede vraag van de enquête: ‘Wat zijn uw grootste bezwaren tegen de kilometerheffing?’ Hiervoor kan men uit een lijst van opties kiezen.  Eerlijk is eerlijk, de optie ‘ik heb geen bezwaren’ is ook een optie maar de toon van de enquête is duidelijk gezet! De invuller wordt subtiel een bepaalde richting op gedirigeerd.

De Telegraaf kon maandag dan ook prachtig openen met de boodschap dat een meerderheid van de stemmers tegen de kilometerheffing is (percentages werden niet genoemd) en dat het grootste bezwaar de hoge kosten zijn!

Ik hoop dat de minister in ieder geval dit weekend zelf de ANWB-enquête  heeft ingevuld en zich de vraag heeft gesteld of de uitkomst van deze vragenlijst de basis mag vormen voor een miljoenenbesluit met grote maatschappelijke consequenties. De resultaten van de Telegraaf- enquête kan hij beter helemaal naast zich neerleggen.

Roderik van Grieken