Angela Merkel is in het najaar van 2009 voor de tweede keer tot Bondskanselier van Duitsland gekozen. Ze werd in 2005 de eerste vrouwelijke regeringsleider van haar land. De natuurkundige is in haar partij de CDU opgeklommen tot haar huidige functie waarbij ze gold als de protegé van voormalig Kanselier Helmut Kohl. Kohls Mädchen werd minister en partijleider van haar partij. Op dit moment is ze een van de machtigste vrouwen in Europa en zelfs daarbuiten gezien haar nummer 1 notering in de Forbes top 100 van ‘most powerfull women’. Maar hoe is zij retorisch onderlegd? Tijd voor een korte analyse waarbij we haar voordracht bekijken en haar sterke en zwakke punten benoemen.
We beginnen met haar toespraak in Berlijn ter gelegenheid van de herdenking van de val van de Muur, 20 jaar geleden.
Ten overstaan van tienduizenden Duitsers en tientallen wereldleiders spreekt Merkel een korte en sobere toespraak. Met op de achtergrond de Brandenburger Tor brengt Merkel haar zinnen zonder veel stijlfiguren uit. Wel met af en toe een korte pauze om het publiek de gelegenheid te geven om via een applaus in te stemmen of de Duitse bondgenoten in de laatste decennia te bedanken. Maar ook hier is ze sober. De applausmomenten zijn op een hand te tellen. Haar presentatie is goed maar niet uitzonderlijk. Zonder upschmuk. Haar stem maakt weinig intonatie of stemverheffing. Ze leest haar toespraak van papier zonder telepromter en dat betekent dat ze slechts af en toe het publiek inkijkt. Merkel is iemand die wars is van veel gebaren. In tegenstelling tot haar Duitse mannelijke collega’s of Europese leiders gebaart ze weinig. Vaak is het dezelfde beweging die haar handen tegen elkaar brengt om vervolgens weer uit elkaar te gaan. En dat meerdere malen. Maar overtuigt ze? Volmondig ja. Mede door haar achtergrond als Oost-Duitse en haar logos weet ze wel de juiste snaar te raken.
Internationaal
Hoe brengt Merkel het ervan af in het buitenland. We keken naar een toespraak in de Israëlische Knesset en naar een in de Amerikaanse Senaat.
Wat kenmerkt de toespraak van Merkel in de Senaat? Duidelijke en beleefde zinnen werden afgewisseld door persoonlijke noten zoals: “Ja, alles ist möglich – dass eine Frau wie ich heute hier bei Ihnen sein kann, dass ein Mann wie Arnold Vaatz, der zu DDR-Zeiten Bürgerrechtler in Dresden war und deshalb zeitweise im Gefängnis saß, heute als Mitglied des Deutschen Bundestages mit in meiner Delegation hier anwesend sein kann”.
Ook de belangrijke opmerkingen over de geschiedenis voorziet ze van een persoonlijke noot: “Das Land der unbegrenzten Möglichkeiten – es war für mich lange Jahre meines Lebens das Land der unerreichbaren Möglichkeiten. Mauer, Stacheldraht, Schießbefehl – sie begrenzten meinen Zugang zur freien Welt.”. En in de Knesset volgt ze ongeveer dezelfde strategie. Ook hier begint ze in de taal van het land en vervolgt ze in haar moedertaal. “Umgekehrt habe ich selbst die ersten 35 Jahre meines Lebens in einem Teil Deutschlands, in der DDR, gelebt, der den Nationalsozialismus als westdeutsches Problem betrachtete. Auch den Staat Israel hat die DDR bis kurz vor ihrem Ende nicht anerkannt.”.
Tot slot een persconferentie van Merkel en Obama in de Verenigde Staten. Journalisten stellen ruim een half uur vragen aan de twee leiders. Hierbij valt op dat ze net zo ontspannen is als Obama. Ze spreekt rustig en gedecideerd. Gebaren zijn net als bij Obama rustig maar zeker aanwezig. Maar ook hier schuwt ze de persoonlijke noot niet en maakt ze, ontspannen, grappen met de aanwezige journalisten. Het beeld is dat hier een wereldleider staat die zich bijna overal thuis voelt.
Duitsland
Terug naar eigen land. Merkel is niet de beste spreker. Daar zijn vriend en vijand het over eens. In een poll in Die Welt.de komt ze slechts als vijfde uit de bus. Hiervoor komen andere politici in aanmerking zoals Guido Westerwelle van de FDP, Oskar Lafontaine van Die Linke en de populaire Baron Karl-Theodor zu Guttenberg van de CDU. Ook wordt haar vaak verweten weliswaar duidelijke taal te spreken maar niet zoveel te zeggen. We moeten wel kijken waar deze kritiek vandaan komt. Vaak van politieke analisten maar nog veel vaker van haar politieke rivalen. Merkel is inderdaad geen vrouwelijke Obama. Ze is meer een spreker die het moet hebben van Logos en niet van Pathos en Ethos.
Hoewel, met haar geloofwaardigheid is het best goed gesteld in Duitsland. Haar woordkeuze is verrassend modern. Zo gebruikte ze in haar toespraken van de afgelopen drie jaar 31 keer het woord ‘toll’ terwijl de vriendelijke uitdrukking ‘lieber/liebe’ 554 keer werd geturfd door de wetenschapper die haar toespraken analyseerde. Ook het woord ‘wirklich’ doet het goed met 582 noteringen in haar speeches.
Dus toch pathos kunnen we concluderen. Maar dan meer een Germaanse vorm in plaats van de Angelsaksische succesformules. Veel verder dan een repetitio en een metafoor komt Merkel niet. Maar dat kenmerkt juist haar eigen stijl. Veel persoonlijke illustraties af en toe een repetitio en af en toe een uitstapje naar een Chiasme: “The World does not have to prove to Iran that Iran is building a nuclear bomb but Iran has tot convince the World that it is not striving towards such a bomb”.
Conclusie
Hoe meer TV- en Video-opnamen we van Merkel bekijken hoe meer het beeld wordt bevestigd. Een sobere stijl die vaak overtuigend overkomt door de persoonlijke noten. Een anekdote of een verrassend eerlijke terugblik op haar leven zorgen voor het gevoel van authenticiteit waar zoveel mensen van houden. Verder is Merkel sterk in improvisatie en minder in het goed en met gevoel voordragen van vaste teksten en in videoboodschappen is ze ronduit vlak. Haar toespraken op het internationale toneel zijn degelijk en krachtig. Daar staat een dame die zelfverzekerd en inhoudelijk sterk voor de dag komt, wars van veel poespas en grootse woorden. Ze heeft er wel hard voor gewerkt. Een paar jaar geleden nog was de kritiek van Duitse experts dat ze te academisch sprak, onpersoonlijke zinnen maakte en geen enkele pauze in debat of speech liet vallen. Hier heeft ze hard aan gewerkt!
Bundeskanzlerin Angela Merkel is een dame die gestaag aan de inhoudelijke politieke weg timmert en de retorica af en toe voor haar laat werken. Ze kiest haar eigen stijl en houdt daar aan vast. Meer dan menigeen denkt. Want dit is een sterke dame. Misschien nog wel meer van ijzer dan haar Britse collega Thatcher in de jaren 80. Het was uiteindelijk toch Kohls Mädchen zelf die haar vertrouwen opzegde in haar mentor en leermeester.
Donatello Piras
Hoofdtrainer en debatleider Nederlands Debat Instituut
In deze serie verscheen verder
Nicolas Sarkozy
